Τελευταία, παρακολουθούμε όλο και πιο συχνά ειδήσεις με θέμα την κακοποίηση, παραμέληση και βία σε βάρος παιδιών. Κάθε νέα είδηση προκαλεί σοκ, θυμό και θλίψη. Πολύ συχνά αναρωτιόμαστε πώς είναι δυνατόν παιδιά να βιώνουν μια τέτοια κατάσταση, πως είναι δυνατόν παιδιά να μην μεγαλώνουν σε ένα ασφαλές περιβάλλον;
Όταν μιλάμε για παιδιά, η ασφάλεια δεν θεωρείται δεδομένη, καθώς ένα παιδί εξαρτάται από τους ενήλικες γύρω του για τη φροντίδα, την προστασία και την κάλυψη των βασικών του αναγκών. Γι’ αυτό και η συζήτηση για την παιδική κακοποίηση δεν αφορά μόνο τα ακραία περιστατικά που βγαίνουν στο φώς της δημοσιότητας. Αφορά πολύ περισσότερα παιδιά τα οποία βιώνουν καθημερινά περιστατικά διαφόρων μορφών κακοποίησης.
Ας δούμε όμως, τι σημαίνει προστατεύω ένα παιδί; Πώς αναγνωρίζουμε ότι ένα παιδί μπορεί να κινδυνεύει; Και ποια είναι η ευθύνη μας ως ενήλικες και ποια η ευθύνη ολόκληρης της κοινωνίας απέναντί του;
Τι είναι η παιδική κακοποίηση;
Η παιδική κακοποίηση δεν αφορά μόνο τη σωματική βία. Αντίθετα, μπορεί να πάρει πολλές μορφές.
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας η παιδική κακοποίηση περιλαμβάνει την κακομεταχείριση ή παραμέληση παιδιών κάτω των 18 ετών, τη σωματική και συναισθηματική κακοποίηση, τη σεξουαλική κακοποίηση, την παραμέληση και την εκμετάλλευση, όταν αυτές προκαλούν ή μπορούν να προκαλέσουν βλάβη στην υγεία, την ανάπτυξη, την επιβίωση ή την αξιοπρέπεια του παιδιού.
Σωματική κακοποίηση
Περιλαμβάνει πράξεις που προκαλούν ή μπορούν να προκαλέσουν σωματική βλάβη στο παιδί, όπως για παράδειγμα, χτυπήματα, ρήψη αντικειμένων ή άλλες μορφές σωματικής βίας.
Συναισθηματική ή ψυχολογική κακοποίηση
Μπορεί να περιλαμβάνει συστηματική ταπείνωση, απειλή, εκφοβισμό, απόρριψη, στέρηση ελευθερίας, τρομοκράτηση ή συνεχής απαξίωση.
Δεν αφήνει απαραίτητα εμφανή σημάδια στο σώμα. Μπορεί όμως να επηρεάσει βαθιά την αίσθηση ασφάλειας και την ομαλή ανάπτυξη του παιδιού
Σεξουαλική κακοποίηση και εκμετάλλευση
Αφορά τη συμμετοχή ενός παιδιού σε σεξουαλικές πράξεις ή δραστηριότητες που δεν μπορεί να κατανοήσει, να συναινέσει ή να διαχειριστεί αναπτυξιακά. Μπορεί να συμβεί τόσο εκτός όσο και μέσα στο οικογενειακό περιβάλλον.
Μπορεί να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων άγγιγμα ή χάιδεμα των γεννητικών οργάνων ή άλλων ιδιωτικών σημείων του σώματος του παιδιού, εξαναγκασμό του παιδιού να αγγίξει τα γεννητικά όργανα άλλου ατόμου, σεξουαλική επαφή ή άλλες σεξουαλικές πράξεις, έκθεση του παιδιού σε γυμνό ή σε σεξουαλικές πράξεις, προβολή σεξουαλικού πορνογραφικού περιεχομένου, λήψη, κατοχή ή διαμοιρασμό σεξουαλικών εικόνων ή βίντεο παιδιού.
Παραμέληση
Μπορεί να αφορά τη συστηματική αδυναμία κάλυψης βασικών αναγκών του παιδιού, την ανεπαρκή επίβλεψη, την παραμέληση της υγείας του ή την αδυναμία παροχής της απαραίτητης προστασίας από κινδύνους.
Η παραμέληση είναι επίσης μορφή κακοποίησης, συχνά είναι λιγότερο ορατή και πιθανόν να κρύβει αμέτρητους κινδύνους για την σωματική και ψυχική υγεία ενός παιδιού. Ένα παιδί μπορεί να βρίσκεται σε κίνδυνο ακόμη και όταν δεν υπάρχει ένα εμφανές περιστατικό βίας.
Η κακοποίηση δεν αφήνει πάντα εμφανή σημάδια
Όταν σκεφτόμαστε την κακοποίηση ενός παιδιού, συχνά αναζητούμε κάτι που μπορούμε να δούμε.
Ένα τραύμα. Ένα σημάδι. Μια έντονη αλλαγή.
Όμως, πολλές μορφές κακοποίησης και παραμέλησης δεν είναι άμεσα ορατές.
Ένα παιδί μπορεί να γίνει περισσότερο φοβισμένο, απομονωμένο ή αγχωμένο. Μπορεί να παρουσιάσει αλλαγές στον ύπνο, στη σχολική του λειτουργικότητα ή στη συμπεριφορά του. Μπορεί να δυσκολεύεται να μιλήσει, ακόμη και να απειλείται ή να προσπαθεί να προστατεύσει τον ίδιο τον ενήλικα που το βλάπτει.
Δεν σημαίνει ότι κάθε αλλαγή στη συμπεριφορά ενός παιδιού αποτελεί ένδειξη κακοποίησης. Το κάθε παιδί που βιώνει παρόμοιες καταστάσεις, μπορεί και να αντιδρά διαφορετικά σε αυτές. Ωστόσο, αν παρατηρήσουμε μια σημαντική ή επίμονη αλλαγή που μας ανησυχεί καλό είναι να μην την αγνοήσουμε.
Τι σημαίνει προστασία ανηλίκων;
Η προστασία ενός παιδιού δεν αρχίζει όταν έχει ήδη συμβεί η κακοποίηση. Σύμφωνα με την UNICEF, η παιδική προστασία αποτελεί μια συνεχόμενη ευθύνη των ενηλίκων απέναντι σε ένα παιδί και περιλαμβάνει την πρόληψη και την αναγνώριση και αντιμετώπιση της βίας, της κακοποίησης, της παραμέλησης και της εκμετάλλευσης.
Άρα, προστατεύω ένα παιδί σημαίνει δημιουργώ ένα περιβάλλον όπου μπορεί να αισθάνεται ασφαλές, αναγνωρίζω πιθανούς κινδύνους, ακούω όταν ένα παιδί προσπαθεί να μιλήσει, παίρνω στα σοβαρά μια ανησυχία, δεν θεωρώ ότι «αυτά είναι οικογενειακά θέματα» όταν υπάρχει πιθανός κίνδυνος για το παιδί, αναζητώ βοήθεια και ενεργοποιώ τους κατάλληλους φορείς όταν χρειάζεται.
Η προστασία του παιδιού δεν είναι μόνο υπόθεση των γονιών
Οι γονείς έχουν τον πρωταρχικό ρόλο στη φροντίδα και προστασία του παιδιού τους. Όμως, η προστασία των ανηλίκων δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά στην οικογένεια.
Ένα παιδί μεγαλώνει μέσα σε μια κοινότητα.
Σχολείο, εκπαιδευτικοί, επαγγελματίες υγείας και ψυχικής υγείας, κοινωνικές υπηρεσίες, αστυνομία, οργανώσεις και άλλοι ενήλικες που έρχονται σε επαφή με παιδιά μπορούν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο στην αναγνώριση και αντιμετώπιση κινδύνων.
Η προστασία των παιδιών απαιτεί συνεργασία διαφορετικών φορέων και έγκαιρη παρέμβαση.
Όπως σε πολλές χώρες του εξωτερικού, και στην Κύπρο, το πλαίσιο παιδικής προστασίας προβλέπει την παρέμβαση των αρμόδιων υπηρεσιών όταν οι γονείς ή οι κηδεμόνες δεν είναι σε θέση να εκπληρώσουν τις γονικές τους υποχρεώσεις, μεταξύ άλλων σε περιπτώσεις παραμέλησης, κακομεταχείρισης ή εγκατάλειψης. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στη στήριξη της οικογένειας, με στόχο την προστασία του παιδιού και, όπου είναι δυνατό και προς το συμφέρον του, τη διατήρηση ή αποκατάσταση της οικογενειακής φροντίδας.
Γιατί ένα παιδί μπορεί να μη μιλήσει;
Ένα παιδί δεν είναι πάντα σε θέση να μοιραστεί αυτό που βιώνει. Μπορεί να φοβάται ότι δεν θα το πιστέψουν, ίσως φοβάται τις συνέπειες. Μπορεί να αισθάνεται ενοχή ή ντροπή. Μπορεί να απειλείται ή να εξαρτάται από τον άνθρωπο που το κακοποιεί ή να μην καταλαβαίνει ότι αυτό που βιώνει δεν είναι φυσιολογικό.
Ιδιαίτερα όταν ο άνθρωπος που προκαλεί τον φόβο είναι ταυτόχρονα ένας σημαντικός ενήλικας στη ζωή του παιδιού, η κατάσταση μπορεί να γίνει ακόμη πιο σύνθετη.
Γι’ αυτό η προστασία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο στην ικανότητα του παιδιού να μιλήσει.
Οι ενήλικες έχουν ευθύνη να παρατηρούν, να ακούν και να ανταποκρίνονται.
Πολλές φορές ακούμε να λένε «Μην ανακατεύεσαι», «Που πας να μπλέξεις».
Υπάρχουν καταστάσεις στις οποίες κάποιος μπορεί να αισθανθεί ότι δεν είναι δική του δουλειά να παρέμβει. Όταν, όμως, υπάρχει πραγματική ανησυχία για την ασφάλεια ενός παιδιού, η αδράνεια μπορεί να σημαίνει ότι ένα παιδί παραμένει μόνο του μέσα σε μια κατάσταση που δεν μπορεί να διαχειριστεί.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε υποψία αποτελεί απόδειξη κακοποίησης ούτε ότι ο κάθε πολίτης πρέπει να αναλάβει τον ρόλο του ερευνητή.
Σημαίνει ότι μια σοβαρή ανησυχία για την ασφάλεια ενός παιδιού χρειάζεται να φτάσει στους ανθρώπους και στις υπηρεσίες που έχουν την αρμοδιότητα να την αξιολογήσουν.
Η πρόληψη ως μέσο προστασίας
Η προστασία δεν αφορά μόνο το τι κάνουμε αφού συμβεί κάτι. Αφορά και το τι μπορούμε να κάνουμε πριν. Η επιστημονική βιβλιογραφία δείχνει ότι η παιδική κακοποίηση μπορεί να προληφθεί και ότι η υποστήριξη των γονέων, η ενίσχυση θετικών και μη βίαιων πρακτικών γονεϊκότητας, η έγκαιρη αναγνώριση κινδύνων και η ύπαρξη αποτελεσματικών υπηρεσιών υποστήριξης αποτελούν σημαντικά στοιχεία της πρόληψης.
Αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται να μιλάμε νωρίτερα, όχι μόνο όταν ένα περιστατικό γίνει είδηση. Για το πώς μεγαλώνουμε τα παιδιά. Για το πώς διαχειριζόμαστε τον θυμό μας. Για το πώς ζητάμε βοήθεια όταν δεν αντέχουμε. Για το πώς δημιουργούμε περιβάλλοντα στα οποία τα παιδιά μπορούν να μιλήσουν χωρίς φόβο.
Η παιδική κακοποίηση μπορεί να επηρεάσει τη σωματική και ψυχική υγεία, την ανάπτυξη, τη σχολική λειτουργικότητα και τις σχέσεις του παιδιού, με συνέπειες που μπορεί να συνεχιστούν και στην ενήλικη ζωή.
Γι’ αυτό η προστασία των παιδιών δεν αποτελεί ευθύνη μόνο των γονέων. Είναι ευθύνη του κάθε επαγγελματία να αναγνωρίζει και να ανταποκρίενται, της κοινωνίας να μην κλείνει τα μάτια και των θεσμών να παρεμβαίνουν.
Αν υπάρχει ανησυχία ότι ένα παιδί μπορεί να βιώνει κακοποίηση, παραμέληση ή άλλη κατάσταση που θέτει σε κίνδυνο την ασφάλεια και την ευημερία του, υπάρχουν διαθέσιμες υπηρεσίες και γραμμές υποστήριξης.
📞 1466 – Γραμμή Βοήθειας Hope for Children
📞 116 111 – Ευρωπαϊκή Γραμμή Στήριξης Παιδιών και Εφήβων
📞 116 000 – Ευρωπαϊκή Γραμμή για τα Εξαφανισμένα Παιδιά
📞 1440 – Γραμμή Βοήθειας ΣΠΑΒΟ
📞 1460 – Αστυνομία Κύπρου Γραμμή Εξυπηρέτησης του Πολίτη
📞 112 – Άμεση βοήθεια