Τα social media αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας των εφήβων και επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο επικοινωνούν, κοινωνικοποιούνται και διαμορφώνουν την εικόνα του εαυτού τους. Η εφηβεία είναι μια περίοδος έντονων ψυχολογικών, συναισθηματικών και κοινωνικών αλλαγών, κατά την οποία η ανάγκη για αποδοχή, σύνδεση και διαμόρφωση ταυτότητας γίνεται ιδιαίτερα σημαντική.
Η χρήση των social media δεν είναι από μόνη της αρνητική, καθώς μπορεί να προσφέρει δυνατότητες επικοινωνίας, έκφρασης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Ωστόσο, η σύγχρονη βιβλιογραφία δείχνει ότι η υπερβολική ή δυσλειτουργική χρήση τους μπορεί να επηρεάσει την ψυχική υγεία των εφήβων, ιδιαίτερα σε θέματα όπως το άγχος, η αυτοεκτίμηση, η κοινωνική σύγκριση και η συναισθηματική ρύθμιση.
Γιατί οι έφηβοι επηρεάζονται περισσότερο από τα social media;
Η εφηβεία αποτελεί μια ιδιαίτερα ευαίσθητη αναπτυξιακή περίοδο, κατά την οποία οι έφηβοι διαμορφώνουν σταδιακά την ταυτότητα, την αυτοεικόνα και την αίσθηση του “ανήκειν”. Σε αυτή τη φάση της ζωής, η αποδοχή από τους συνομηλίκους και η κοινωνική αναγνώριση αποκτούν αυξημένη σημασία, γεγονός που μπορεί να κάνει τους εφήβους πιο ευάλωτους στην επιρροή των social media.
Παράλληλα, οι έφηβοι βρίσκονται ακόμη σε διαδικασία ανάπτυξης δεξιοτήτων όπως η συναισθηματική ρύθμιση, ο έλεγχος της παρόρμησης και η διαχείριση της κοινωνικής πίεσης. Η συνεχής έκθεση σε εικόνες, σχόλια και διαδικτυακές αλληλεπιδράσεις μπορεί να ενισχύσει τη σύγκριση με άλλους, την ανάγκη για επιβεβαίωση και τον φόβο κοινωνικού αποκλεισμού.
Έρευνες δείχνουν ότι η επίδραση των social media δεν εξαρτάται μόνο από τον χρόνο χρήσης, αλλά και από τον τρόπο με τον οποίο ο έφηβος τα χρησιμοποιεί, το περιεχόμενο στο οποίο εκτίθεται και τα προσωπικά ή οικογενειακά χαρακτηριστικά που λειτουργούν είτε ως προστατευτικοί είτε ως επιβαρυντικοί παράγοντες.
Ποιες είναι οι πιθανές επιδράσεις των social media στην ψυχική υγεία των εφήβων;
Η χρήση των social media μπορεί να έχει διαφορετικές επιδράσεις στην ψυχική υγεία των εφήβων, ανάλογα με τη συχνότητα, τον τρόπο χρήσης και τα ατομικά και οικογενειακά χαρακτηριστικά. Αν και δεν οδηγεί απαραίτητα σε δυσκολίες, η υπερβολική ή μη ισορροπημένη χρήση έχει συσχετιστεί στη βιβλιογραφία με ορισμένες ψυχολογικές επιβαρύνσεις.
- Άγχος και συναισθηματική πίεση
Η συνεχής έκθεση σε ειδοποιήσεις, κοινωνική αλληλεπίδραση και ανάγκη άμεσης ανταπόκρισης μπορεί να δημιουργήσει αυξημένα επίπεδα άγχους. Οι έφηβοι συχνά νιώθουν ότι πρέπει να είναι συνεχώς διαθέσιμοι ή συνδεδεμένοι, κάτι που μπορεί να ενισχύσει τη συναισθηματική ένταση.
- Αυτοεκτίμηση και εικόνα εαυτού
Τα social media συχνά προβάλλουν ιδανικές ή φαινομενικά τέλειες εικόνες της καθημερινότητας, γεγονός που μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο που οι έφηβοι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους. Η σύγκριση με άλλους μπορεί να οδηγήσει σε χαμηλότερη αυτοεκτίμηση ή αμφισβήτηση της προσωπικής αξίας.
- Κοινωνική σύγκριση και ανάγκη επιβεβαίωσης
Η συνεχής έκθεση σε likes, σχόλια και followers μπορεί να ενισχύσει την εξάρτηση από την εξωτερική επιβεβαίωση. Αυτό συχνά συνδέεται με αυξημένη ευαισθησία στην αποδοχή ή απόρριψη από τους άλλους.
- Διαταραχές ύπνου
Η χρήση social media, ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες, μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα και τη διάρκεια του ύπνου. Η υπερδιέγερση και η έκθεση σε οθόνες πριν τον ύπνο δυσκολεύουν τη χαλάρωση και την ομαλή μετάβαση σε ύπνο.
- Συναισθηματική υπερδιέγερση
Η συνεχής ροή πληροφορίας και ερεθισμάτων μπορεί να οδηγήσει σε δυσκολία αποφόρτισης, με αποτέλεσμα οι έφηβοι να αισθάνονται πιο “φορτισμένοι” συναισθηματικά μέσα στην ημέρα.
Η επίδραση των social media δεν είναι ίδια για όλους και ποικίλει ανάλογα με τις συνθήκες χρήσης, το περιεχόμενο στο οποίο εκτίθεται ο έφηβος, καθώς επίσης ατομικοί και περιβαλλοντικοί προστατευτικοί παράγοντες.
Ατομικοί προστατευτικοί παράγοντες μπορεί να είναι η ψυχική ανθεκτικότητα, η καλή συναισθηματική ρύθμιση (μπορεί να διαχειρίζεται άγχος/ένταση), θετική αυτοεκτίμηση, κριτική σκέψη απέναντι στο περιεχόμενο των social media και η ικανότητα να βάζει προσωπικά όρια στη χρήση.
Παραδείγματα περιβαλλοντικών προστατευτικών παραγόντων είναι το υποστηρικτικό οικογενειακό πλαίσιο, συναισθηματικά διαθέσιμοι γονείς, η ανοιχτή επικοινωνία γονέα–εφήβου χωρίς έντονη κριτική, σαφή αλλά ρεαλιστικά όρια στη χρήση οθονών, θετικό σχολικό κλίμα, υγιείς σχέσεις με συνομηλίκους, παρουσία ενήλικων προτύπων (γονείς που χρησιμοποιούν ισορροπημένα την τεχνολογία), πρόσβαση σε δραστηριότητες εκτός διαδικτύου (αθλητισμός, δημιουργικές δραστηριότητες).
Στο επόμενο άρθρο θα βρείτε πληροφορίες για τα σημάδια που δείχνουν πότε η χρήση των social media γίνεται επιβαρυντική για τον έφηβο και πότε χρειάζεται οι γονείς να δώσουν μεγαλύτερη προσοχή.
Βιβλιογραφία
Keles, B., McCrae, N., & Grealish, A. (2020). A systematic review: The influence of social media on depression, anxiety and psychological distress in adolescents. International Journal of Adolescence and Youth, 25(1), 79–93. https://doi.org/10.1080/02673843.2019.1590851
Orben, A., & Przybylski, A. K. (2019). The association between adolescent well-being and digital technology use. Nature Human Behaviour, 3, 173–182. https://doi.org/10.1038/s41562-018-0506-1
Nesi, J., & Prinstein, M. J. (2015). Using social media for social comparison and feedback-seeking. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 44(5), 771–781. https://doi.org/10.1080/15374416.2014.960071
Odgers, C. L., & Jensen, M. R. (2020). Annual Research Review: Adolescent mental health in the digital age. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 61(3), 336–348. https://doi.org/10.1111/jcpp.13190