Πώς ενισχύεται η ψυχική ανθεκτικότητα στα παιδιά;
Όταν μιλάμε για ψυχική ανθεκτικότητα δεν μιλάμε για ένα έμφυτο χαρακτηριστικό, αλλά για μια ικανότητα που αναπτύσσεται σταδιακά μέσα από τις καθημερινές εμπειρίες, τις σχέσεις και το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει ένα παιδί. Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι ο πιο σημαντικός παράγοντας στην ανάπτυξη ανθεκτικότητας είναι η ποιότητα της σχέσης του παιδιού με τους βασικούς φροντιστές του, καθώς επίσης η σταθερότητα και ασφάλεια του περιβάλλοντος.
Ποιοι παράγοντες λειτουργούν προστατευτικά για τη ψυχική ανθεκτικότητα του παιδιού;
- Η ασφαλής σχέση με τους γονείς
Ένας από τους ισχυρότερους προστατευτικούς παράγοντες για την ψυχική ανθεκτικότητα είναι η ύπαρξη μιας σταθερής, υποστηρικτικής και συναισθηματικά διαθέσιμης σχέσης με τον γονέα ή τον βασικό φροντιστή.
Όταν το παιδί νιώθει ότι μπορεί να στραφεί στον γονέα όταν δυσκολεύεται, ότι οι ανάγκες του αναγνωρίζονται και τα συναισθήματά του γίνονται αποδεκτά αναπτύσσει μεγαλύτερη ικανότητα να διαχειρίζεται το στρες και τις απογοητεύσεις (Bowlby, 1969).
- Η συναισθηματική ρύθμιση μέσα από τον γονέα
Τα παιδιά δεν γεννιούνται με πλήρως ανεπτυγμένη ικανότητα να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους. Αυτή η δεξιότητα αναπτύσσεται μέσα από τη μίμηση και τη σχέση με τον ενήλικα.
Όταν ο γονέας παραμένει ήρεμος σε δύσκολες στιγμές, βοηθά το παιδί να ονομάσει τα συναισθήματά του, προσφέρει σταθερότητα αντί για έντονη αντίδραση, το παιδί μαθαίνει σταδιακά να ρυθμίζει το άγχος, τον θυμό και τη ματαίωση (Eisenberg et al., 2010).
- Ρεαλιστικά όρια και σταθερότητα
Ξεκάθαρα και σταθερά όρια όπως, η σταθερότητα στους κανόνες, η συνέπεια στη συμπεριφορά των γονέων και η προβλεψιμότητα στην καθημερινότητα βοηθούν το παιδί να αισθάνεται ασφάλεια. Τα όρια δεν λειτουργούν ως περιορισμός, αλλά ως πλαίσιο μέσα στο οποίο το παιδί μπορεί να εξερευνήσει με ασφάλεια.
Η αστάθεια στα όρια έχει συσχετιστεί με αυξημένο άγχος και δυσκολίες συμπεριφοράς στα παιδιά.
- Ενίσχυση της αυτοαποτελεσματικότητας του παιδιού
Η ψυχική ανθεκτικότητα ενισχύεται όταν το παιδί βιώνει ότι μπορεί να τα καταφέρει.
Αυτό επιτυγχάνεται όταν ενθαρρύνεται να προσπαθεί, δεν προστατεύεται υπερβολικά από τις δυσκολίες, αναγνωρίζεται η προσπάθειά του, όχι μόνο το αποτέλεσμα. Η αίσθηση του “μπορώ να τα καταφέρω” είναι ιδιαίτερα σημαντική για την ενίσχυση της ψυχικής ανθεκτικότητας.
- Υποστηρικτικό σχολικό και κοινωνικό περιβάλλον
Η ανθεκτικότητα δεν αναπτύσσεται μόνο μέσα στην οικογένεια. Σημαντικά στοιχεία όπως οι θετικές σχέσεις με εκπαιδευτικούς, η αίσθηση αποδοχής από συνομηλίκους και ένα ασφαλές σχολικό κλίμα παίζουν ένα καθοριστικό ρόλο. Τα παιδιά που έχουν έστω έναν σταθερό υποστηρικτικό ενήλικα εκτός οικογένειας εμφανίζουν υψηλότερα επίπεδα ανθεκτικότητας.
Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι απλές καθημερινές στιγμές είναι ευκαιρίες ενίσχυσης της ψυχικής ανθεκτικότητας. Μικρές καθημερινές στάσεις των γονέων μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά στο πως ένα παιδί θα μάθει να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις.
Βιβλιογραφία
Ainsworth, M. D. S. et al. (1978). Patterns of Attachment.
Bowlby, J. (1969). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Eisenberg, N., Spinrad, T. L., & Eggum, N. D. (2010). Emotion-related regulation. Annual Review of Clinical Psychology.